Η οινική παράδοση της Σαντορίνης και ο ρόλος που έπαιξε η αμπελουργία και η οινοπαραγωγή στο νησί αναλύεται από τον καθηγητή Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και διευθυντή των ανασκαφών στο Ακρωτήρι, Χρίστο Ντούμα, σε συνέντευξη που παραχώρησε στην «Καθημερινή».

-Ας έρθουμε στη Σαντορίνη και συγκεκριμένα στην περίφημη πόλη του Ακρωτηρίου. Τι οινικά ευρήματα υπάρχουν;

Η ανασκαφή στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης μάς έχει δώσει τις περισσότερες πληροφορίες για την άσκηση της αμπελουργίας κατά την εποχή του Χαλκού στα Κυκλαδονήσια. Χάρη στις σύγχρονες μεθόδους και τεχνικές που χρησιμοποιεί πια η αρχαιολογία, αντλώντας πληροφορίες ακόμα και από τα ταπεινότερα ευρήματα, έχει καταρτιστεί για το Ακρωτήρι μία από τις πλουσιότερες συλλογές πανίδας και χλωρίδας για το Αιγαίο εκείνης της εποχής. Για να γίνει πιο κατανοητή η σημασία των ευρημάτων αυτού του είδους, αρκεί να σημειωθεί ότι από τη μελέτη τους έχουν προκύψει πληροφορίες για το κλίμα και τις εν γένει περιβαλλοντικές συνθήκες της εποχής, για τα καλλιεργούμενα είδη φυτών και τα εκτρεφόμενα είδη ζώων, για τις καλλιεργητικές μεθόδους, για τις διατροφικές συνήθειες και προτιμήσεις των κατοίκων της προϊστορικής Σαντορίνης.

Ανάμεσα στα δείγματα που έχουν έως τώρα αναλυθεί, αναγνωρίζονται κάρβουνα από ξύλο αμπέλου και γίγαρτα σταφυλιών, τα οποία απαντούν με αρκετή συχνότητα. Αυτό σημαίνει ότι η αμπελοκαλλιέργεια ήταν μία από τις αγροτικές ασχολίες των κατοίκων της Σαντορίνης τουλάχιστον κατά τον 17ο αι. π.Χ. Σταφύλια εικονίζονται επάνω στα αγγεία της εποχής ζωγραφιστά και ανάγλυφα, κάτι που υποδηλώνει ότι τα σταφύλια για τους Σαντορινιούς δεν ήταν απλώς ένα εκμεταλλεύσιμο αγαθό, αλλά ένα δημοφιλές προϊόν και έδεσμα. Βέβαια, τα ευρήματα αυτά τεκμηριώνουν την καλλιέργεια της αμπέλου και όχι αναγκαστικά την παραγωγή κρασιού για την οποία έχουμε άλλες πιο χειροπιαστές ενδείξεις και μαρτυρίες, όπως τα στενοπύθμενα πιθάρια εφοδιασμένα με κρουνό κοντά στη βάση τους.

-Εντυπωσιακά όσα μας λέτε, όμως βρισκόμαστε ακόμα στη φάση των ενδείξεων όσον αφορά την παραγωγή οίνου…

Έχετε δίκιο. Όσα αναφέραμε έως τώρα δεν αποτελούν αποδείξεις οινοπαραγωγής. Η απόδειξη μάς ήρθε πάλι από τα σπλάχνα της Σαντορινιάς γης. Πρόκειται για ζεύγος ειδικών σκευών γνωστών απ' όλες τις εγκαταστάσεις πατητηριών στη μινωική Κρήτη. Η εύρεση του ληνού στο Ακρωτήρι όχι μόνο επιβεβαίωσε την επιτόπια παραγωγή κρασιού, αλλά μας έδωσε και μια μοναδική για την ώρα πληροφορία σχετικά με την κατεργασία του μούστου.

Ένα κυλινδρικό κοφίνι από λυγαριά διαστάσεων που του επέτρεπαν να εφαρμόζει μέσα στο ληνό, βρέθηκε γεμάτο ασβέστη και με το στόμιό του κλειστό με σκέπασμα επίσης πλεγμένο με λυγαριά. Η χρήση του ασβέστη στην αρχαία οινοπαραγωγή προσωπικά μού είναι άγνωστη. Πληροφορούμαι όμως ότι ακόμα και σήμερα ο ασβέστης χρησιμοποιείται από παραδοσιακές κοινωνίες για το καθάρισμα του μούστου. Επίσης σε μια επιγραφή γραμμένη με το σύστημα της Γραμμικής Α, χαραγμένης στο χείλος πιθαριού περιλαμβάνεται το λογόγραμμα του κρασιού, όπως είναι γνωστό από τα σχετικά μνημεία της Κρήτης, επιβεβαιώνοντας έτσι τη χρήση τού εν λόγω πίθου για τη φύλαξη κρασιού.

-Είμαστε, λοιπόν, σίγουροι πια για την αμπελοκαλλιέργεια και την οινοπαραγωγή. Για το πώς και πού καταναλωνόταν αυτός ο οίνος τι ξέρουμε;

Υπάρχουν μαρτυρίες και για τη διακίνηση του οίνου. Μια κατηγορία τυποποιημένων αγγείων που έχουν το στόμιο στο πλάι και αποκαλούνται ψευδόστομοι αμφορείς, έχουν αναγνωριστεί ως τα κατ' εξοχήν αγγεία για τη μεταφορά και τη διακίνηση κρασιού και λαδιού. Το Ακρωτήρι μέχρι σήμερα έχει αποδώσει τουλάχιστον το 50% του συνόλου από τα πρώιμα αυτά σκεύη που είναι γνωστά από ολόκληρο το Αιγαίο, συμπεριλαμβανομένης και της Κρήτης. Αν λάβει κανείς υπ' όψιν του την πολύ μικρή έκταση που έχει ερευνηθεί στο Ακρωτήρι, καταλαβαίνει τη σημασία του ποσοστού αυτού. Είναι δε προφανής η σημασία που είχε η διακίνηση κρασιού και λαδιού για την οικονομία της Σαντορίνης.

-Και η ντόπια κατανάλωση;

Είναι δυνατόν να φανταστεί κανείς ότι το κρασί στη Σαντορίνη της Εποχής του Χαλκού παραγόταν μόνο για εξαγωγή; Μόνο για τέρψη των άλλων; Τα επιτραπέζια σκεύη πόσης που έχουν βρεθεί στο Aκρωτήρι ανέρχονται σε χιλιάδες. Διαθέτουν μεγάλη ποικιλία σχημάτων και μεγεθών και δεν απουσιάζουν από κανένα σπιτικό. Πρόχοι, κύπελλα, ποτήρια σημαίνουν εγχώρια κατανάλωση. Σε ένα άλλωστε από τα πιο πρόσφατα ευρήματά μας, μία πρόχου της Μέσης Εποχής του Χαλκού (18ος αι. π.Χ.), εικονίζονται δύο άντρες πιθανώς σε τελετουργική στάση: ο ένας γέρνει την πρόχου που κρατάει για να γεμίσει το ποτήρι που σηκώνει ο άλλος απέναντί του. Έχω τη γνώμη ότι σε μια τελετουργική διαδικασία σαν αυτήν το ποτό που υπονοείται δεν μπορεί να είναι τελείως αθώο και χωρίς ευχάριστες παρενέργειες.

Τελειώνοντας τη σημερινή μας κουβέντα, θα ήθελα να κάνω μια επισήμανση. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες του νησιού από αρχαιοτάτων χρόνων επέβαλαν στους Σαντορινιούς ένα λιτό διαιτολόγιο και τους ώθησαν στην επινόηση τρόπων για να ποικίλλουν τη διατροφή τους με τα ελάχιστα προϊόντα που προσέφερε η δικιά τους γη.

Οι ίδιες αυτές συνθήκες ευνοούσαν την ανάπτυξη μονοκαλλιεργειών, οι οποίες άφηναν πλεονάσματα σε ορισμένα προϊόντα, δημιουργούσαν πλούτο. Μια από τις μονοκαλλιέργειες αυτές ήταν -και εξακολουθεί να είναι- η αμπελουργία. Δεν αποκλείεται στην ανάπτυξη αυτής της δραστηριότητας να οφείλεται ο πλούτος ορισμένων οικογενειών του 7ου και 6ου π.Χ. αι., όπως τον βλέπουμε να καθρεφτίζεται στα πολυτελή επιτάφια μνημεία τους. Οι μνημειώδεις θηραϊκοί κούροι που στολίζουν το αρχαιολογικό μουσείο των Φηρών και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, καθώς και η μοναδική υπερφυσικών διαστάσεων αρχαϊκή κόρη που μόλις πρόσφατα καταδέχτηκε να εμφανιστεί στο νεκροταφείο της Ελλάδας, τέτοια μνημεία στόλιζαν.

Οι σημερινοί Σαντορινιοί γνωρίζουν καλύτερα από κάθε άλλο ότι μέχρι πολύ πρόσφατα, στη μονοκαλλιέργεια της αμπέλου και στις εξαγωγές του κρασιού της χρωστούσε η νεότερη Σαντορίνη ένα μέρος του πλούτου της και οπωσδήποτε τις επαφές της με τον έξω κόσμο. Ελπίζω και εύχομαι η σημερινή οικονομική τους δραστηριότητα, ο τουρισμός, να μην αποδειχτεί μάστιγα, η οποία εκτός από την αλλοίωση και την καταστροφή του περιβάλλοντος που καθημερινά βιώνουμε, θα αφανίσει και μία από τις αρχαιότερες οικονομικές δραστηριότητες των Σαντορινιών: την αμπελουργία και την παραγωγή κρασιού.

εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Προσθήκη: 22/1/2008
Τελευταία Ανανέωση: 22/1/2008

Για παλαιότερες δημοσιεύσεις κάντε κλικ εδώ.